ممنوعیت ضرر و ضرار
به لحاظ لغوی برای کلمه ضرر معانی گوناگونی ذکر شده است؛ مانند؛ خلاف، نفع، ضد نفع، نقض در حق، حال و شرایط بد، کمبود مال و جان و…
به لحاظ اصطلاحی، منظور از قاعده لاضرر آن است که تنها آن دسته از معاملات مورد تایید است که اصل معامله، اطلاق معامله با شرایط آن موجب ضرر و یا ضرار فرد دیگری یا جامعه نشود. از این رو ضرری بودن معامله به ابطال آن میانجامد.
در رابطه با تفاوت ضرر و ضرار نیز دیدگاههای گوناگونی وجود دارد که برخی از آنها عبارتاند از: ضرر عمل یک نفر و ضرار عمل طرفینی و دو طرفه است. ضرر شروع به کاری و ضرار پاسخ به آن میباشد، ضرر یا نفع برای ضرر زننده همراه است ولی ضرار الزاماً این گونه نیست، ضرر اسم مصدر و ضرار مصدر است، ضرر میتواند عمدی و غیرعمدی باشد ولی ضرار عمدی است و غیره.
ممنوعیت ضرر و ضرار
ممنوعیت ضرر و ضرار
جریان سمره بین جندب: «امام باقر (ع) میفرماید: در زمان رسول الله (ص) سمره بن جندب درخت خرمایی داشت، به صورت مرتب میآمد و بدون اجازه مرد انصاری داخل منزل او میشد. انصاری به وی گفت: ای سمره، پیوسته و بدون اطلاع وارد خانه ما میشوی! در حالی که ما دوست نداریم چنین سرزده وارد شوی. پس وقتی میخواهی وارد منزل شوی اجازه بگیر. سمره گفت: من برای راه خودم اجازه نمیگیرم و این راه در ختم است. انصاری پیش رسول الله (ص) شکایت کرد. رسول خدا (ص) دنبال سمره فرستاد و او را آوردهاند. پیامبر (ص) به سمره گفت: این مرد انصاری شکایت تو را کرده و معتقد است تو بدون اجازه بر او و اهل منزلش وارد میشوی؛ هر وقت تصمیم به ورود به منزل داشتی اجازه بگیر. سمره گفت: ای رسول خدا(ص)، آیا در راه درختم اجازه بگیرم؟ رسول خدا (ص) فرمود: از درختت دست بردار تا برای تو درخت دیگری در فلان مکان داده شود. گفت: نه؛ پیامبر (ص) فرمود: از درختت دست بردار و در مقابل درختی در بهشت برای تو باشد، گفت: نمیخواهم؛ پیامبر (ص) فرمود: تو مرد ضررزنندهای هستی و هیچ ضرر و ضراری بر مومن نیست. پس پیامبر (ص) دستور داد درخت وی را کنده و جلویش پرت کردند و فرمود: بردار، درختت را هر جا خواستی بکار.
به لحاظ سندی قاعده لاضرر بسیار مستحکم میباشد. به نحوی که هم قرآن کریم (آیات 231،233، و 282 سوره بقره)، هم روایات (به ویژه جریان سمره بن جندب، حدیث شفعه و حدیث حفر قنات) و هم عقل بر قاعده لاضرر مهر تایید زدهاند.
آیه 233 سوره بقره: «وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ ۖ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ ۚ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ ۚ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا ۚ لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ» مادران فرزندان خود را دو سال تمام شیر میدهند. این برای کسی است که بخواهد دوران شیر خوارگی را تکمیل کند؛ و برای آن کسی که فرزند برای او متولد شده (پدر)، لازم است خوراک و پوشاک مادر را به طور شایسته بپردازد. هیچکس موظف به بیش از مقدار توانایی خود نیست. نه مادر حق ضرر زدن به کودک را دارد و نه پدر.